Klątwa

Premiera - 26.04.2008

Obsada

Opracownie tekstu i reżyseria : Piotr Tomaszuk
Scenografia : Eva Farkasova
Muzyka : Piotr Nazaruk
Współpraca reżyserska oraz światło: Rafał Gąsowski

Występują:
Młoda - Katarzyna Siergiej
Ksiądz - Dariusz Zakrzewski
Pustelnik - Rafał Gąsowski
Dziewka - Ewa Gajewska
Parobek - Karol Smaczny
Sołtys - Dariusz Matys

Matka - Edyta Łukaszewicz-Lisowska

"Klątwa" pokazuje świat pogrążony w grzechu. I jest  to świat w grzechu zatopiony całkowicie, a zarazem bezrefleksyjnie. To nie już jest grzeszność incydentalna, „jednorazowa“, która owocuje poczuciem winy w uczestnikach niemoralnego procederu, ale grzech "oswojony", grzech "codzienny", grzech wżarty w dusze i ciała tak bardzo, że nie jest już odczuwany jako wykroczenie przeciwko prawu boskiemu. I trzeba  wtedy zewnętrznego bodźca, jakiejś klęski, wstrząsu, dramatu, aby w gromadzie obudzić refleksję nad życiem i zmusić do odpowiedzi na pytanie za co właściwie spada na nią tak dotkliwa kara?

Na scenę wkracza Wędrowiec – Odyss. To on przemieni się w Pustelnika, kiedy pochyli się nad prochami. Jest sam na cmentarzu. Jego pamięć odegra przed nami swój bezlitosny taniec. Bezlitosny Taniec Pamięci, taniec wśród popiołów, bo pamięć to popiół…

Warsztaty Teatru Wierszalin

P W Ś C P S N
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30

Zarezerwuj bilet on-line - kliknij

Konrad Szczebiot
Klątwa.Trzeci powrót Odysa. TEATR

Supraska „Klątwa” stanowi dojrzałą syntezę tego, co od kilku lat proponuje widzom odrodzony Wierszalin. Jej znaczenia łatwo nie docenić gdyż, jak zauważył Zbigniew Herbert (porównując twórczość Duccia i Giotta), syntezy wymagają dłuższego oswojenia się z ich artystycznym tłem.

Na pierwszy rzut oka nie znajdziemy w tej „Klątwie” nic nowego: znajome epatowanie silnymi wrażeniami, urywany i refreniczny rytm mowy, nadekspresyjna gra przypominających ożywione lalki aktorów i ich namacalna bliskość, wreszcie bohaterowie tragicznie rozpięci między tym, co ludzkie, a tym, co transcendentne. Jednak ta stylistyka wydaje się obecnie bardziej jednorodna i rygorystyczna w swoich założeniach. Jakby forma miała się całkowicie podporządkować klarowności przekazu.

Gdy widzowie zajmują swe miejsca (ustawione jako lustrzane odbicie dwóch prostopadłych podestów, przeznaczonych później dla pary protagonistów – Księdza i Pustelnika – granych przez Dariusza Zakrzewskiego i Rafała Gąsowskiego), aktorzy już klęczą, skuleni na środku sceny. Ubrani w prawie identyczne cieliste kostiumy (roztapiające się w podobnej kolorystycznie drewnianej scenografii), przygnieceni ciężarem posuchy, jak stado zwierząt monotonnymi ruchami przeczesują ziemię w poszukiwaniu czegokolwiek nadającego się do zjedzenia (obraz niczym owidiuszowski opis „Głodu” przytoczony w „Ikonologii” przez Cesarego Ripę). Już do końca ich człowieczeństwo ograniczone będzie do potrzeb fizjologicznych, popędów i przebłysków instynktu religijności.

Na wstępie zdajemy więc sobie sprawę, że przy budowaniu scenicznego przekazu Tomaszuk zamiast na fabułę postawi na symbole. Ich przykładów jest bez liku: niebieska farba przy akcie seksualnym (to odwołanie do „Świętego Edypa”), czerwona – towarzysząca przemocy. Czerń sutanny wyróżnia Księdza, jednak gdy tylko zostanie ona z niego zdarta, parciane ubranie ukaże człowieka takiego jak pozostali. Symbol zaborczej miłości – Matka (Edyta Łukaszewicz-Lisowska) zdejmując z Księdza koszulę, pokazuje w nim mężczyznę, sama jednak uparcie stoi nad synem z odkrytą piersią, niczym spiżowy pomnik macierzyństwa. W nieco monotonnej scenerii wszystkie te zabiegi stają się dużo bardziej widoczne.

Nawet poszczególne osoby dramatu są tu tylko znakami. Dobrze ukazuje to przykład Matki – obcej wkraczającej do gromady z atrybutami swojego świata (z kostiumem i pozą budzącymi skojarzenia z dalekowschodnią kulturą oraz z dziwnym, skrzyżowanym z pozytywką, patefonem, dźwięczącym kilkoma nutami „japońskiej melodii”). Nie znaczy to przecież, że Matka przybyła do syna z Szanghaju. Patefon oznacza miejskość, a reszta wyraża po prostu – przydatny w myśleniu o tym spektaklu – casus azjatyckiego pojęcia teatralności. Teatralności symbolicznej właśnie.

Kluczem do przedstawienia okazuje się Pustelnik przemawiający – oprócz własnego tekstu – słowami z trzeciego aktu „Powrotu Odysa” (to w tym dramacie należy szukać źródeł pesymistycznej wymowy przedstawienia). Przybyły jako Odys-wędrowiec egzystuje na nieco błazeńskich zasadach (ironicznie komentuje wydarzenia, dopowiadając często słowa, które grzęzną w myślach lub w ustach innych), wyrzucony poza nawias gromady. W działaniach jednoznacznie przypomina Edypa i Niżyńskiego z poprzednich supraskich spektakli. Przewodzi powszechnej heretyckiej procesji, podczas której, wskazując na chleb, mówi: „człowiek tu jest” (to kluczowe dla tego spektaklu wyznanie wiary). W ostatniej scenie podsuwa ludziom – tym razem przygniecionym do ziemi ciężarem grzechów, nie głodu – naczynie z wodą. Sam „umywa ręce”, zabraniając tego pozostałym. Czyżby Odys-demiurg odmawiał człowiekowi możliwości zbawienia? Przeczy temu reżyser, który wychodzących do ukłonów aktorów przyobleka w niewinnie białe szaty.

W przypadku wierszalińskiej „Klątwy” katolicyzm nie stanowi kluczowego pojęcia. Choć Ksiądz nosi sutannę, słychać kredo, a upragniony deszcz witany jest muzycznym „Ave Maria”, reszta inscenizacji udowadnia, że jest to tylko sztafaż, ułatwiający dostrzeżenie sedna przesłania wyrosłym na katolickiej dok trynie Polakom. Tomaszuk osadza swój spektakl w przestrzennej i historycznej próżni, zaś w wypełniających program „notatkach do »Klątwy« Wyspiańskiego” konsekwentnie zamiast „Bóg” pisze „Bóstwo”. Kieruje to ku jakiemuś pierwotnemu rodzajowi religijności. W sukurs przychodzi Aniela Łempicka ze swoją interpretacją dramatu Wyspiańskiego. Według niej „problematyka moralna utworu nie

jest problematyką chrześcijańskiego sumienia. […] Ten Bóg nie zna jeszcze […] etyki religii rozwiniętych. […] »Klątwa « to […] tragedia losu i stosunku człowieka do losu. Tragedia antyczna”. Bóg spełnia więc w niej rolę greckiego fatum, a sednem tragicznego konfliktu nie jest „walka dobra przeciw złu, lecz nieposłuszeństwo natury wobec idei” (katolicyzmu u Wyspiańskiego, zaś jakiejkolwiek idei czy religiiw przypadku supraskiego przedstawienia).

Krytyków zbyt niskiej zawartości „Klątwy” w „Klątwie” uprzedzam, że notorycznie stosowanej przez Tomaszuka głębokiej ingerencji w strukturę i tekst dramatu tym razem nie trzeba tłumaczyć, powołując się na postdramatyzm czy postmodernizm. Wystarczy stwierdzić, że przeczytawszy wnikliwie „Klątwę”, reżyser postąpił w sposób podobny do tego, co na przykładzie Shakespeare’a opisywał i zalecał Wyspiański w swym „Studium o »Hamlecie«”. W końcu kogóż innego wywracać w Polsce na nice i od nowa „przepisywać”, jeśli nie twórcę uznanego za ostatniego z narodowych wieszczów? Podobnie rzecz ma się z jawnie konwencjonalną formą, zawierającą w sobie odniesienia (lub wręcz jednoznaczne cytaty) do twórczości: Kantora – umechanicznione postacie oraz scenografia i kostiumy znajdujące się jakby w pierwszym stadium rozkładu; Szajny – zbita grupa tupiąca chodakami (owymi chodakami zostanie zresztą w finale ukamienowana Młoda); Swinarskiego – aluzja do słynnej walki o duszę Konrada w „Dziadach” oraz do epilepsji głównego bohatera; czy Grotowskiego i Barby – ekspresyjność, obrzędowość oraz synkretyzm kulturowo- religijny. Można je interpretować jako przeniesienie do struktury spektaklu idei sześciu, wyliczonych w „Klątwie” przez Stefanię Skwarczyńską, sprzecznych, a mimo to współistniejących ze sobą, form dramatycznych. (Warto na marginesie zauważyć, że przedstawienia, do których odwołuje się Tomaszuk, również skupiały się na kwestii pamięci i przyrodzonego człowiekowi pierwiastka zła).

„Klątwa” z 2008 roku jest drugą realizacją tego dramatu na supraskiej scenie. Pierwszą podjął Tomaszuk czternaście lat temu, gdy nazwa „Wierszalin” określała całkiem inny pomysł na teatr – bardziej lalkarski w formie i mocniej wykorzystujący kulturowe walory geograficznego położenia własnej siedziby. Dlatego zamiast w „Gręboszowie pod Tarnowem” znajdowaliśmy się w fizykalnej namacalności okolic Grzybowszczyzny (zapach kadzidła, drewno, słoma, kamienie, woda, wszechobecne świece i porozwieszane wota, prawdziwie płonący stos, wiejskie stroje, kresowo-religijne zaśpiewy, nieobecny u Wyspiańskiego Głupek – od pierwszej do ostatniej minuty spektaklu monotonnie grający na lirze, czy Pustelnik – brodaty dziad z zawieszoną na piersiach ikoną z Grabarki...).

Choć obydwa przedstawienia różni bardzo wiele, nie da się ukryć, że obecna „Klątwa” jestkontynuacją kilku założeń, motywów i obrazów poprzedniej. Tomaszuk rozwija je jednak na głębszym poziomie. Przykładem mogą tu być odwołania do tragedii antycznej. W 1994 roku takie odwołania uzyskano na drodze formalnej, poprzez podkreślenie komentującej roli chóru i „ubranie” aktorów w jednolite drewniane maski, a dziś (mimo wykreślenia chóru), są one obecne poprzez próbę odtworzenia nastroju starożytnego widowiska (będącą zresztą jednym z założeń inscenizacji).

Może zabrzmi to patetycznie, ale sądzę, że Tomaszuk swą najnowszą premierą postanowił umożliwić współczesnym widzom przeżycie owego mitycznego, tajemniczego katharsis. Ta idea nieobca była przecież młodemu Wyspiańskiemu, który – idąc podobną drogą – najpierw w „Achilleis” czy w „Powrocie Odysa” wprost odwołał się do dawnych bohaterów i dramatycznych wzorców, by w „Sędziach” i w „Klątwie” spróbować uwspółcześnionej tragiczności.

By cesarz dostał, co cesarskie, pozostaje mi jeszcze pochwalić zgrany, na niebywale wysokim poziomie, zespół aktorski (ze wschodzącą gwiazdą Katarzyny Siergiej, szczególnie przejmującej w monologu Młodej idącej na stos) i podkreślić wyjątkowo sugestywny obraz fatum, uzyskany poprzez efekt pojawiającego się znikąd i niespiesznie gęstniejącego nad całym scenicznym światem ofiarnego dymu.

Przed jednym z elementów tej inscenizacji staję bezradny. Chodzi o rury krzyżujące się w podziemiach podestów, by tu i ówdzie wyjrzeć niczym zakrzywione kominy wentylacyjne. Wiele dni nastręczały się one recenzentowi, niczym Gombrowiczowska „ręka kelnera”. Po co się tam znalazły? W „Reportażu o końcu świata” ich okrętowość mogłaby oznaczać dyskretną obecność widma Aurory. Cóż symbolizują tutaj? Nie pozostaje mi nic innego, jak Państwu, którzy widzieli lub zobaczą ten spektakl, poddać tę kwestię do rozważenia…

Joanna Derkaczew
Teatr.Hit GAZETA WYBORCZA

Palenie wdów, zabójstwa posagowe, ofiary z ludzi. Egzotyka? Archaizm? Barbarzyństwo z gatunku 'bardzo dawno, bardzo daleko'? To poczytajmy ostatnie doniesienia prasowe: 'Chorobliwie zazdrosny mieszkaniec Liverpoolu spalił 20-letnią narzeczoną', 'Praca za seks', 'Molestowana nastolatka powiesiła się'. Współcześni dramaturdzy czytają gazety. Czytał je także Wyspiański. Jego 'Klątwa' to zainspirowana notką prasową opowieść o dziewczynie na tyle naiwnej, by związać się z księdzem, urodzić jego dzieci i oczekiwać od niego obrony przed konserwatywną wioskową moralnością. Na wieś spada susza. Strzegący pogańskich wierzeń pustelnik mówi: to przez grzechy księdza. Ksiądz miota się, szuka pocieszenia u matki. Dziewczyna idzie z dziećmi na stos, by śmiercią uspokoić i ukochanego, i gromadę. Wystarczy zmienić kilka szczegółów, by wyszedł scenariusz 'Placu Zbawiciela'. Wystarczy zmienić kilka innych, by otrzymać jeden z tekstów Anity Nair, Sity Agarwal, Arundhati Roy czy innej hinduskiej pisarki zainteresowanej sytuacją kobiet. Nic dziwnego, że Piotr Tomaszuk przeniósł akcję sztuki w uniwersalną przestrzeń ciemnego obrzędu. Tam obleczone w worki ludzkie karykatury szczują Młodą i Księdza, androginiczny Pustelnik w czapce oficera tańczy i podjudza do mordu, niedojdowata dziewczyna podpala w uniesieniu kosmyki jaśniutkich dziecięcych włosów. I choć mieszkańcy wioski strojem przypominają jakąś dziką hordę pierwotną, ich okrzyki są niebezpiecznie znajome i bliskie na każdej szerokości geograficznej.

Janusz Kowalczyk
Wierszalin bulwersuje formą a nie treścią RZECZPOSPOLITA

Spektakl Piotra Tomaszuka może wstrząsnąć sumieniami, jednak nie samą instytucją Kościoła.

Po prasowych wypowiedziach reżysera i szefa Teatru Wierszalin można się było spodziewać, że nowe odczytanie "Klątwy", powstałe po 14 latach od poprzedniej inscenizacji, będzie obrazoburcze i pociągnie za sobą lawinę protestów. Jeśli miałoby to nastąpić, to - jak bywało z innymi przedstawieniami Wierszalina - głównie ze strony osób, które przedstawienia nie obejrzą.

Sobotnia premiera uzmysłowiła, że w tragedii Stanisława Wyspiańskiego nadal tkwią olbrzymie możliwości interpretacyjne, choć spektakl nie niesie bluźnierczych treści i nie łamie żadnych tabu.

Historię, która pod koniec XIX wieku wydarzyła się w podtarnowskiej wsi Gręboszów, usłyszał Wyspiański z ust żony Teofili Spytkówny. Wiejska gromada winą za klęskę suszy obarczyła młodą służącą na plebanii żyjącą w grzesznym związku z księdzem. Dwójkę ich małych dzieci zaszczuta nieszczęśnica wrzuciła w obłędzie w ogień.

Sztuka zainspirowana tymi wydarzeniami została opublikowana w prowadzonym przez Stanisława Przybyszewskiego "Życiu" - 15 sierpnia 1899 r., a więc w święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. W obliczu tego faktu wszelkie dzisiejsze próby łamania tabu za pomocą "Klątwy" muszą się wydać niewinne. Jeśli Tomaszuk czymś bulwersuje, to śmiałością formalnych rozwiązań.

W jego "Klątwie" mamy do czynienia przede wszystkim z ludzką słabością. Ksiądz (Dariusz Zakrzewski) uległ pokusie ciała, łamiąc dogmat celibatu i żyjąc w śmiertelnym grzechu z Młodą (Katarzyna Siergiej). Nie czuje w sobie siły do noszenia sutanny, w którą de facto ubrała go zaborcza Matka (Edyta Łukasiewicz-Lisowska).

Chłopska społeczność zbuntuje się wobec tego związku dopiero wtedy, gdy wieś zacznie nękać susza - odczuwana jako dopust boży. Młody pleban próbuje utrzymać resztki autorytetu, obłudnie powstrzymując się od chrztu nieślubnego dziecka Dziewki (Ewa Gajewska) i bezskutecznie swatając ją z Parobkiem (Karol Smaczny). Konflikt Księdza z parafianami nieoczekiwanie wyprowadzą na plan pierwszy Pustelnika (Rafał Gąsowski) - jak na guru zbyt skorego do ironizowania na temat słabości bliźnich. Jego na wpół pogańskie słowa o konieczności ofiary zostaną przez Młodą źle zinterpretowane.

W porównaniu z poprzednią "Klątwą", eksponującą pułapki miłosnego zauroczenia, Tomaszuk zrobił głębsze i bardziej gorzkie przedstawienie o niewoli instynktów. Nikt tu nie czuje się pewnie we własnej skórze ani nie szuka win w sobie. Z wyjątkiem Księdza, który i tak zgubi duszę dla złudy - świętego spokoju w doczesnym życiu.

Krystalicznie czyste widowisko Wierszalina budują sceny, w których można się doszukać twórczej kontynuacji estetyki teatru Kantora i Szajny. Wspaniała zbiorowa gra wszystkich aktorów, poruszających się w wystukiwanym chodakami rytmie, uzupełnia świetliście jasna kościelna muzyka organowa, stanowiąca kontrapunkt do poczynań ciemnej i wyrachowanej ludzkiej ciżby. W żadnym wypadku nie jest to atak na polski Kościół - najwyżej na jego dalece niedoskonałych wyznawców

 Strona główna |  Zobacz pozostałe strony: Aktualności · O Teatrze · Zespół · Spektakle · Warsztaty · Bilety  · Archiwum zdjęć · Filmy · English version

Śledź nasze profile w mediach społecznościowych: Facebook · Instagram · Twitter · Vimeo


BIP